टिप्पणीबुधवार, जेठ १६, २०७५

३३ केजी सुन प्रकरणः कसरी खोल्ने पर्दापछाडिको मखुन्डो

हिमालखबर

राजेन्द्रसिंह भण्डारी

संगठित अपराध–सञ्जालको माथिल्लो तहसम्म पुग्न अनुसन्धानलाई ‘ह्वाट इज रियल’ होइन, ‘हु इज रियल्ली बिहाइन्ड’ भन्नेमा केन्द्रित गर्नुपर्छ ।

३३ केजी सुन तस्करी र त्योसँग जोडिएको सनम शाक्य हत्या प्रकरणको अनुसन्धानमा जे परिदृश्य देखापर्‍यो, त्यही नै अन्तिम सत्य होला त ? पक्राउ परेका अभियुक्त र त्यसमध्ये ‘मुख्य अभियुक्त’ कै रूपमा पेश गरिएका चूडामणि उप्रेती (गोरे) स्वयंको बयानले पनि त्यस्तो देखाउँदैन ।

संगठित प्रकृतिका अपराध र घटनामा ‘देखिए जस्तो नहुने, भएको कुरा नदेखिने’ हुँदा यस किसिमका घटनाको सञ्जालमा ‘अण्डर–कभर’ वा ‘अण्डर–वल्र्ड’ मा रहने पात्रको भूमिका र ‘सेटिङ’ लाई सतहमा ल्याउन निकै कठिन हुन्छ । त्यसका लागि बेग्लै सीपयुक्त विशेषज्ञको दक्षता र दृष्टिकोणलाई उपयोग गर्नु आवश्यक हुन्छ ।

दृश्य, द्रष्टा र दृष्टिकोणको अवधारणा अर्थात् दृश्यमा देखिएका र संकलन गरिएका तथ्यलाई अनुसन्धानकर्मीले रणनीतिक दृष्टिकोण बनाएर पुष्टि गर्न सक्नुपर्छ । यो प्रकरणमा गोरेसँग जोडिएका ‘सफेद पोस’ हरूको संलग्नतालाई तथ्यपरक ढंगले पुष्टि गर्न सकियो भने मात्र संगठित अपराधको चढ्दो ग्राफ घटाउन सकिन्छ । तर, त्यसका लागि अहिले भइरहेको समितिजन्य प्रयास मात्र पर्याप्त र परिणाममुखी हुँदैन ।

एकीकृत अनुसन्धान रणनीति
सुन तस्करी र सनम हत्या अनुसन्धानको बृहत्तर घेरा अहिलेसम्म रहस्यकै गर्भमा छ । ३८ टन सुन तस्करीको अवधिलाई तत्कालका लागि बृहत्तर दायरा वा घेरा मान्ने हो भने पछिल्लो चार–पाँच वर्ष सुन तस्करहरूको स्वर्णिम अवसर बनेको देखिन्छ ।

यो तस्करीमा राजनीतिकर्मी, उच्चपदस्थ सुरक्षा र प्रशासनिक अधिकारीहरूको संलग्नता समेत अवश्यंभावी रहेको परमसत्य मान्ने हो भने सर्वप्रथम यो अवधिलाई राजनीतिक रूपमा विश्लेषण गर्नुपर्ने हुन्छ ।

लामो राजनीतिक अन्योल, संविधानसभाको विघटन, दोस्रो संविधानसभा निर्वाचन, हालसालै सम्पन्न स्थानीय, प्रादेशिक र संघीय संसदका निर्वाचन, त्यसक्रममा राजनीतिक दलका बीचमा भएका अस्वाभाविक र अप्राकृतिक गठबन्धन तथा त्यसलाई सफल पार्न देखिएको केही पात्रहरूको भूमिका यसमा विचारणीय छ ।

निर्वाचनमा भएको तामझम र खर्च मात्र होइन, यसबीचमा भएका विभिन्न दलका महाधिवेशनहरूमा देखिएको अस्वाभाविक खर्च र यहीबीचमा उदाएका लोकमानसिंह कार्की लगायतका ‘शक्तिकेन्द्र’ को हालीमुहाली अर्को विचारणीय पक्ष हो ।

कार्कीले गरेको नेपाल प्रहरी, राजस्व अनुसन्धान विभाग, भन्सार विभाग लगायतका निकायको नियन्त्रण र दुरुपयोग, उनलाई सघाउने व्यापारीदेखि तत्कालीन प्रहरी नेतृत्व, गृह र अर्थ मन्त्रालयको राजनीतिक तथा प्रशासनिक नेतृत्वसँगै उपल्लो तहका कैयौं पदाधिकारीलाई अनुसन्धानको बृहत्तर घेरामा राख्न जरूरी छ ।

तस्करीको कनेक्सन र सेटिङ्ग स्थापित गर्न त्यसबेला उनीहरूले खेलेका भूमिकामाथि तथ्यपरक खोजी आवश्यक छ । त्यसका लागि उनीहरूले त्यस अवधिमा गरेका अस्वाभाविक निर्णयबारे अनुसन्धान र उनीहरूसँगै आफन्त–नातेदारको सम्पत्ति जाँच पनि अत्यावश्यक छ ।

उनीहरूको भूमिकालाई ३३ केजी सुनमा सोझै जोड्न नसकिए पनि राज्यका अन्य निकायबाट थप अनुसन्धान गर्ने रणनीति अख्तियार गर्नुपर्छ । साँघुरो घेराबाट बृहत्तर घेरामा जाने अनुसन्धानको रणनीति अन्तर्गत हाल पक्राउ परेका अभियुक्तलाई केन्द्रमा राख्ने, बाँकीलाई वर्गीकरण गर्ने र उनीहरूको सम्पर्क घेरालाई बृहत्तर बनाउँदै लैजाने रणनीति मार्फत पर्दापछाडिका पात्रको भूमिकालाई उजागर गर्नुपर्छ ।

लहरो र लौरोको रणनीति
अनुसन्धानमा कुनै पात्रविशेषको भूमिकालाई रणनीतिक रूपमा उपयोग गर्न उसको आबद्धतालाई लहरोको रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

अनुसन्धानकर्मीले गोरेलाई लहरो बनाउन सक्छन् । तर, ‘लहरो तान्दा पहरो खस्न सक्ने’ परिणामको जिम्मेवारी लिन पहिले सरकार तयार हुनैपर्छ । पहरोमा रहेको लहरोलाई तलबाट तान्दा स्वयं तान्नेहरू नै पहरोमा पर्ने भएकाले यो लहरो माथिल्लो तहबाट तानिनुपर्दछ ।

सरकारले अपराधको सिण्डिकेट समाप्त पार्नै खोजेको हो या त्यसो गरे झैं देखाएर ‘पब्लिक सेन्टिमेन्ट’ भजाउन मात्र खोजेको हो भन्ने अगाडिका घटनाक्रमले स्पष्ट गर्नेछन् । पक्राउ परेका गोरे र अन्य अभियुक्तहरूलाई लौरोको रूपमा प्रयोग गर्न ‘प्लि–बार्गेन’ (अनुसन्धानमा सहयोग गरेबापत सजायमा छूट दिन सकिने कानूनी व्यवस्था) र राजनीतिक रूपमा ‘कम्प्लेक्स निगोसिएसन’ को रणनीति उपयोग गर्न सकिन्छ ।

अनुसन्धानको स्केल वृद्धि
कुनै घटना विशेषमा गठित छानबिन समितिले मात्र आपराधिक सिण्डिकेटको उद्गमस्थल र गन्तव्यसम्मका पात्र र प्रवृत्ति पहिल्याउन सक्दैन । त्यसका लागि अधिकारसम्पन्न जाँचबुझ आयोग र संसदीय छानबिन समिति समेत गठन गरेर अनुसन्धानको दायरा बढाउने रणनीति अवलम्बन गर्नुपर्छ ।

लामो समयदेखि हाम्रो सामाजिक संस्कार, राजनीतिक चरित्र र व्यावसायिक मान्यता–आधारसँग अभिन्न रूपमा जोडिएको संगठित अपराधको जालो तोड्न केही सकारात्मक प्रयास भएका छन् ।

यसलाई तार्किक निष्कर्षमा पुर्‍याउँदै कानूनीराज र सुशासनको अनुभूति दिलाउन अनुसन्धानका थप रणनीतिक योजना लागू गर्न आवश्यक छ । परम्परागत अनुसन्धान (कन्भेन्सनल इन्भेष्टिगेसन) ले मात्र संगठित अपराधको साङ्गोपाङ्ग अनुसन्धान सम्भव नहुने हुँदा रणनीतिक अनुसन्धान (स्ट्राटेजिक इन्भेष्टिगेसन) को नीति अवलम्बन गरेर पर्दापछाडिका पात्र र प्रवृत्तिलाई दृश्यमा ल्याउनुपर्छ ।

प्रतिकृया दिनुहोस