समाचारसोमवार, माघ ८, २०७४

ईंटा फलाउने खेत !

मुकेश पोखरेल

भूकम्पपछि पानीको मुहान नै सुकेपछि विशंखुनारायण फाँटका खेतमा अन्न होइन, ईंटा उत्पादन हुन थालेका छन्।

ललितपुरको गोदावरी नगरपालिका–२ विशंखुनारायणका राधाकृष्ण विष्ट (७२) ले प्रति रोपनी रु.१३ हजार लिने शर्तमा ५ रोपनी खेत यसै वर्ष ईंटाभट्टालाई भाडामा दिए । विष्टकै छिमेकी सीता विष्टले पनि ६ रोपनी खेत ईंटाभट्टालाई नै जिम्मा लगाइन् ।

यी दुई मात्र होइन, गाउँका कृष्णबहादुर सिलवाल, श्रीकृष्ण सिलवाल, लालकृष्ण सिलवाल, सुमित्रा सिलवाललगायत थुप्रै किसानले आफ्नो खेत ईंटा बनाउने प्रयोजनकै लागि भाडामा दिएका छन् ।

अन्न फलाउने खेतमा ‘ईंटा फलाउन’ दिएपछि चक्रपथ सातदोबाटोबाट १३ किमि दक्षिणमा पर्ने विशंखु फाँट अहिले उजाड भएको छ । जबकि, केही वर्षअघिसम्म यिनै खेत तोरी, गहुँ र तरकारीलगायतका बालीले हराभरा देखिन्थे ।

यसो हुनुको एउटै कारण हो– १२ वैशाख २०७२ को भूकम्प । गोदावरी नपा–२ का वडा सदस्य पुरुषोत्तम विष्टका भनाइमा विशंखु फाँटका कम्तीमा १०० घरधनीले करीब ६ रोपनीका दरले आफ्नो खेत ईंटा बनाउने प्रयोजनका लागि भाडामा दिएका छन् ।

सुके मुल, सकियो खेती
गोदावरी नपा–२ का वडा सदस्य पुरुषोत्तम विष्ट भूकम्पपछि धोबिखोलाको पानीको मूल सुक्दा सिंचाइमा संकट आएको बताउँछन् । “भूकम्पअघिसम्म पानी प्रशस्त थियो, त्यसपछि त खोलो नै सुक्यो” विष्ट भन्छन् ।

सिंचाइ अभावपछि अन्न उत्पादन घट्यो । दुई रोपनी खेतबाट ९ मुरी धान, ३ मुरी गहुँ र वर्षभरि खाएर बेच्न पुग्ने तरकारी फलाउने पशुपति विष्ट अहिले “अन्न त कता हो कता, तरकारी नै किनेर खानुपरेको” बताउँछन् ।

देवचन्द्र विष्टको परिवार चार रोपनी १३ आना जग्गामा फल्ने अन्न र तरकारीमा निर्भर थियो । तरकारी बेचेरै उनी वर्षको रु.५० हजार भन्दा बढी आम्दानी गर्थे । तर, देवचन्द्रलाई यी सबै सपनाजस्तो लाग्छ । “अहिलेसम्म ऋण धनमा चलिरहेको छु, माटो बेच्ने विचार छ”, उनी भन्छन् । विशंखु फाँटका थुप्रैले खेतको माटो ईंटाभट्टालाई बेच्ने सोच बनाएका छन् ।

ईंटाभट्टाहरूले खेतको माटोबाट काँचो ईंटा बनाई अन्यत्र रहेको भट्टीमा पोल्न लैजाने गरेका छन् । खेतमै काँचो ईंटा बनाउन थालेपछि विशंखु गाउँ प्रदूषित बनेको छ । ईंटा बोक्ने सवारी साधनको ओहोरदोहोरसँगै बढेको धूलो, धुवाँले गाउँमा प्रदूषण थपेको स्थानीय कृष्णबहादुर सिलवाल बताउँछन् । “केही अघिसम्म काठमाडौंको धूलो, धुवाँ छल्न शान्त वातावरण खोज्दै मानिसहरू यहाँ आउँथे, अहिले त विशंखु पनि काठमाडौं जस्तै भइसक्यो”, उनी भन्छन् ।

खानेपानीकै संकट
भूकम्पलगत्तै विशंखुमा सिंचाइका लागि मात्र होइन, पिउने पानीकै हाहाकार भयो । तर, त्यसको दुई वर्षपछि बल्ल स्थानीयले राहत पाएका छन् । अक्सफाम नेपाल, एकीकृत शहरी विकास केन्द्रलगायतका साझेदार निकाय र स्थानीयको जनश्रमदानबाट रु.१२ लाख ७१ हजार लागतमा १२ घनमीटर क्षमताको ट्याङ्की निर्माण गरी दैनिक १२ हजार लिटर पानी वितरण गर्न थालिएको छ । यसबाट ६२ घरमा २४ सै घण्टा खानेपानी उपलब्ध भइरहेको छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्र (इसिमोड) का भूगर्भविद् राजेन्द्र श्रेष्ठ भूकम्पले जमीन हल्लाउँदा एकैठाउँमा रहेको पानी छचल्किएर अन्यत्र जाँदा पहाडी र हिमाली क्षेत्रमा पानीको मूल सुकेको बताउँछन् । उनका अनुसार भूमिगत पानीको मुख्य स्रोत नै वर्षा हो तर पछिल्लो दुई दशकयता वर्षाको चक्रमा आएको परिवर्तनले पनि मूल सुक्दै गएको छ । श्रेष्ठ भन्छन्, “यसबारे धेरै अध्ययन हुनै बाँकी छ ।” दैलेख र सिन्धुपाल्चोकमा भने मूलको अध्ययन शुरू भएको छ ।

काठमाडौं उपत्यकाको २० देखि १०० मीटर गहिराइसम्म भूमिगत पानी पाइन्छ । काठमाडौं उपत्यका खानेपानी व्यवस्थापन बोर्डका अनुसार, उपत्यकामा हरेक वर्ष भूमिगत पानीको तह ८० सेन्टिमिटरले घटिरहेको छ । भूमिगत जलस्रोत विकास समितिका भूगर्भविद् सुरेन्द्र श्रेष्ठ उपत्यकाका ठूला होटल तथा कलेजले अनियन्त्रित रूपमा बोरिङ्गमार्फत पानी निकालिरहेका कारण पनि पानीको स्रोत घट्दै गएको हो । यसबाहेक भौतिक संरचना निर्माणले वर्षात्को पानी पर्याप्त मात्रामा ‘रिचार्ज’ हुन नपाउँदा पनि पानीको तह घटिरहेको छ ।

प्रतिकृया दिनुहोस