थप समाचारआइतबार, २९ बैशाख , २०७६

संकटमा ‘जेठोबूढो’

हिमालखबर

“दुर्लभ अवस्थामा रहेका र मासिनै लागेका धानका जातलाई खोजेर संरक्षण गर्नुपर्छ । स्थानीय जातको बीउ लोप भयो भने हामी किसान भोलि खाद्य सुरक्षाको संकटमा पर्न सक्छौं र भोलि हामी भोकमरीमा पर्छौं । हाम्रो धर्ती बाँझो रहन सक्छ ।”

जेठाेबूढाे धानकाे चामल ।

सुमन गुरुङ, पोखरा

उच्च पहाडी भेग, खासगरी जुम्लाको सिंजा उपत्यकामा पाइने मार्सी धानको जति चर्चा हुन्छ, उच्च पहाडी भेगमै फल्ने अर्को जेठोबूढो धानको नाम भने कम सुनिन्छ ।

जेठोबूढो धानको चामल कास्कीमा लोकप्रिय छ । मगमग बास्ना आउने, लामो सिता भएको र खाँदा नरम हुने जेठोबूढो पोखरेलीको पहिलो रोजाइको चामल हो । ६ सयदेखि ९ सय मिटरसम्मको उचाइमा फल्ने योे धान चिसो पानीमा बढी सप्रन्छ ।

स्थानीय किसान सरस्वती अधिकारी भन्छिन्, “जेठोबूढोको बास्ना मिठो हुन्छ । हाम्रो चलन अनुसार पाहुना आउँदा मीठो बास्नादार खाना पकाएर दिने, इज्जत राख्नका लागि पनि जेठोबूढो चामलको भात पकाएर खान दिने चलन छ ।”

कृषक अधिकारीका अनुसार मीठो भएपनि स्थानीयले यो धान धेरै लगाउने गरेका छैनन् तर बीउ भने जोगाउनलाई विभिन्न उपाय निकालेका छन् ।
कास्कीको पोखरा र आसपासका किसानले परापूर्व कालदेखि लगाउँदै आएको जेठोबूढो बढ्दो सहरीकरणका कारण संकटमा पर्दै गएपछि संरक्षणको उपाय खोजिएको हो ।

यसका लागि पोखरा बजारदेखि १९ किलोमिटर पर पृथ्वी राजमार्गमा पर्ने तालचोकदेखि ८ किलोमिटर पूर्वमा अवस्थित सुन्दरीडाँडामा रूपा बेगनास सूचना केन्द्र स्थापना गरिएको छ । यो सूचना केन्द्रमा विभिन्न प्रजातिका स्थानीय धान तथा अन्नबालीको संरक्षण गरिन्छ । साथै यहाँ पुग्ने पर्यटकलाई जेठोबूढो धानको बारेमा जानकारी दिइन्छ ।

सुन्दरीडाँडा पोखरा महानगरपालिका–३१ मा पर्छ । रूपा बेगनास सूचना केन्द्रको नामबाट परिचित यस ठाउँमा पुग्न पोखराबाट बसमा १ घण्टा लाग्छ । दृश्यावलोकन तथा जैविक विविधतासम्बन्धी विषयमा अध्ययन–अनुसन्धान गर्न चाहनेका लागि भ्यू टावरसँगै सूचना केन्द्रको पनि स्थापना गरिएको रूपा बेगनास सूचना केन्द्रका सञ्चालक समितिका अध्यक्ष लेखनाथ ढकाल बताउँछन् ।

लेखनाथ ढकालका अनुसार यो केन्द्रमा जेठोबूढो, अनादी, कागुनो जस्ता धानलाई प्रवद्र्धन र प्रचार प्रसार गरिएको छ । स्थानीय धानको चामलको बजार खोज्न, किसानलाई बजारीकरण र अन्य आवश्यक जानकारीहरू पनि राखिएको छ ।

सुन्दरीडाँडामा सूचना केन्द्रका साथै स्थानीय र वाह्य पर्यटकका लागि भ्यू टावरसमेत निर्माण गरिएकाले रूपा ताल, बेगनास ताल र हिमालयको मनोरम दृश्य देखिन्छ ।

डाँडामा अवस्थित रूपा बेगनास जैविक सूचना केन्द्रमा विभिन्न स्थानीय जातका धानको संरक्षण गरिएको छ । ती धानमध्ये पोखरेली जेठोबूढो धानले सूचना केन्द्रमा पुग्ने आन्तरिक पर्यटककोे ध्यान खिच्ने गर्छ । पोखरेली जेठोबूढो धान यस ठाउँको विशेषता जस्तै बनिसकेको छ ।

त्यहाँ पुग्ने जो कोही सो धानको चामल किनेरै फर्कन्छन् । सूचना केन्द्रकी व्यवस्थापक प्रतिक्षा थापाले त्यहाँ पुग्ने धेरैले जेठोबूढो चामल लाने गर्छन् । प्रतिक्षा भन्छिन्, “यहाँबाट महीनामा कम्तीमा पनि ३०\३५ किलो जेठोबूढो चामल बिक्री हुन्छ । २०\२५ किलो त एकैजनाले लगेका उदाहरण पनि छन् । चामल नै कम हुने हुनाले माग धान्न सकेका छैनौं ।”

त्यहाँ पुग्ने पर्यटकले चामलमात्र हैन जेठोबूढो धान नै किन्न खोज्छन् । सूचना केन्द्रका कर्मचारीका अनुसार कहिलेकाहीँ ३०\४० मुरी धानको माग हुन्छ ।

चामलमात्र बेच्ने भएकाले धानको माग पूरा गर्न सजिलो छैन । स्थानीय जातको धानको संरक्षण र सचेतना बढाउने केन्द्रको उद्देश्य भएकाले बिक्री वितरणमा ध्यान दिन नसकेको लेखनाथ ढकाल बताउँछन् ।

जेठोबूढो धान धेरै उत्पादन हुन नसके पनि स्थानीयले जेठोबूढो धानका बीउ भने जोगाएका छन् । धानको बीउ जोगाउन किसानलाई जैविक विविधता, अनुसन्धान तथा विकासका लागि स्थानीय पहल (लि–बर्ड) नामक संस्थाले पनि सहयोग गरेको छ ।

लि–बर्डकै अगुवाइमा गठित सहभागितामूलक बाली प्रजनन समूहले विभिन्न जातका बीउको क्रस गराएर स्थानीय धानको बीउ संरक्षणमा काम गरिरहेको छ । र सुधारिएको जेठोबूढो धान उत्पादन गरिरहेको छ ।

लि–बर्डका प्राविधिक अधिकृत इन्द्रप्रसाद पौडेल स्थानीय स्तरमा सहभागितामूलक बाली प्रजननका लागि कृषकको सहभागितामा प्रजनन गर्ने, जात छनोट गर्ने र विकास गर्ने काम संस्थाले गरिरहेको बताउँछन् ।

यसका लागि लि–बर्डले सहभागितामूलक बाली प्रजनन समूह बनाएको छ । यस अन्तर्गत किसानलाई भौगोलिक अवस्था अनुसारका स्थानीय धानका जात छनोट गर्ने र वैज्ञानिक र किसानको अनुभवलाई बटुलेर नयाँ जातको विकास गर्ने गरिन्छ । सहभागितामूलक बाली प्रजनन कार्यले किसानलाई पनि उत्साहित बनाएको छ ।

स्थानीय किसान सूर्यप्रसाद अधिकारी भन्छन्, “अब यहाँ मात्र होइन, अन्यत्र पनि दुर्लभ अवस्थामा रहेका र मासिनै लागेका जात छन् भने तिनलाई खोजेर संरक्षण गर्नुपर्छ । स्थानीय जातका बीउ लोप भयो भने हामी किसान भोलि खाद्य सुरक्षाको संकटमा पर्न सक्छौं र भोलि हामी भोकमरीमा पर्छौं । हाम्रो धर्ती बाँझो रहन सक्छ भनेर नै हामीले यी कार्यक्रम गर्दैछौं ।”

सहभागितामूलक बाली प्रजनन समूहमा आबद्ध कृषकलाई स्थानीय जातका बालीको संरक्षण र प्रवद्र्धनका लागि हौसला पुगोस् भनेर नै सुन्दरीडाँडाको रूपा बेगनास सूचना केन्द्रमा स्थानीय बाली प्रदर्शन गरेर राखिएको हो ।

बाली प्रदर्शित गर्दा त्यहाँ आउने आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकले स्थानीय रैथाने धानका विभिन्न जातका धानका बारेमा जानकारी त पाएकै छन् साथै जेठोबूढो धानको चामलको बिक्री पनि बढेको छ ।

सूचना केन्द्रमा आउने पर्यटकले न्यूनतम शुल्क पनि तिर्नुपर्छ । त्यसबाट हुने आम्दानीको ४० प्रतिशत जलाधार संरक्षण कोषमा २० प्रतिशत नजिकै रहेको अरुणज्योति प्राथमिक विद्यालयमा र बाँकी ४० प्रतिशतलाई भ्यू टावर र सूचना केन्द्रको व्यवस्थापनमा छुट्याइएको छ ।

सूचना केन्द्र जेठोबूढो धान र अन्य स्थानीय धानको संरक्षण, प्रदर्शन र बिक्री गर्न मात्र नभई जैविक विविधता संरक्षणमा पनि लागेको छ । बाली संरक्षण प्रयोगशाला गण्डकी प्रदेश पोखराका बाली संरक्षण अधिकृत धनबहादुर रानाका अनुसार जेठोबूढो धानको लोकप्रियताले नै गर्दा लि–बर्डले यसको छनोट गरेर सुधारिएको पोखरेली जेठोबूढो भन्ने निकालेको छ ।

यो सुधारिएको धान कास्कीको पामे, लेखनाथ, कसेरी, ठूलाखेत आदि स्थानमा बीजवृद्धिको लागि प्रयोग भइरहेको छ ।

–यो फिचर एन्टेना फाउण्डेशन नेपालको रेडियो कार्यक्रम नेपाल चौतारीमा पनि सुन्न सकिन्छ ।

प्रतिकृया दिनुहोस